‘धर्म, व्यवहार र सेवामा देखिनुपर्छ’ : सन्तोष बजगाई

धर्मप्रतिको आस्था र समाजसेवाप्रतिको रुचिलाई संगठनात्मक यात्रासँग जोड्दै उनले वि.सं. २०७८ साल साउन ३० गते श्रीकृष्ण प्रणामी युवा परिषद् नेपाल, बागमती प्रदेशअन्तर्गत काभ्रेपलाञ्चोक जिल्लाको प्रारम्भिक समिति ढुंखर्कको अध्यक्षको जिम्मेवारी सम्हालेका थिए । त्यसपछि २०७८ साल भदौ ५ गते जिल्ला सदस्यको जिम्मेवारीमा रहेर संगठनमा सक्रिय भए । २०७८ सालको जिल्ला कार्यसमितिको अभिलेखमा पनि उनी सदस्यका रुपमा रहेका छन् । 

निरन्तर सक्रियता, नेतृत्व क्षमता र सेवाभावका कारण वि.सं. २०८१ साल साउन २६ गते सम्पन्न श्रीकृष्ण प्रणामी युवा परिषद् नेपाल, जिल्ला कार्यसमिति काभ्रेको ११औँ अधिवेशनबाट उहाँ निर्विरोध सचिवमा निर्वाचित भए । हाल उहाँ जिल्ला सचिवका रूपमा धार्मिक, सामाजिक तथा सेवामूलक गतिविधिमा सक्रिय रहँदै रहँदै आएका छन् । 

विशेषगरी ढुंखर्कमा सम्पन्न धार्मिक कार्यक्रममा स्वयंसेवक परिचालन, महाराजश्रीको स्वागत, प्रचारप्रसार, कार्यक्रम व्यवस्थापन तथा रक्तदान कार्यक्रमको समन्वयमा उहाँको सक्रिय भूमिका रह्यो । धार्मिक कार्यक्रमसँगै मानव सेवाको भावना जोड्ने प्रयासका रूपमा रक्तदान कार्यक्रम पनि आयोजना गरिएको थियो । युवा परिषद्का गतिविधिमा रक्तदान तथा सामुदायिक सेवाले पनि महत्वपूर्ण स्थान राख्दै आएको देखिन्छ । धर्म, युवा नेतृत्व, सेवा, संगठनात्मक यात्रा र आगामी योजनाका विषयमा बालकृष्ण बजगाईले युवा तथा धार्मिक व्यक्तित्व सन्तोष बजगाईसँग कुराकानी गरेका छन्, प्रस्तुत छ कुराकानीका सम्पादित अंशः 

१. सन्तोषजी, तपाईंको जन्मभूमि, पारिवारिक संस्कार र बाल्यकाललाई सम्झँदा तपाईंको धार्मिक यात्राको आधार कसरी तयार भयो ?

बाल्यकालदेखि नै परिवार र गाउँको वातावरणबाट धर्म, संस्कार र आध्यात्मिक विषयप्रति रुचि जाग्दै गयो । घरपरिवारबाट प्राप्त संस्कारले मेरो सोच र जीवनशैलीमा ठूलो प्रभाव पारेको छ । मलाई लाग्छ, मानिसको जीवनमा बाल्यकालमा प्राप्त संस्कारले भविष्यको बाटो निर्धारण गर्न महत्वपूर्ण भूमिका खेल्छ। त्यसैले मैले धर्मलाई केवल पूजा गर्ने विषयका रूपमा होइन, जीवनमा असल आचरण, अनुशासन, प्रेम, सद्भाव र सेवाको भावना विकास गर्ने माध्यमका रूपमा बुझ्दै गएँ ।

२. श्रीकृष्ण प्रणामी धर्मप्रतिको तपाईंको आस्था कहिले औपचारिक रूपमा जोडियो?

निजानन्द सम्प्रदायअन्तर्गत रहेको श्रीकृष्ण प्रणामी धर्मप्रति बाल्यकालदेखि नै मेरो आस्था थियो । तर मेरो जीवनको महत्वपूर्ण आध्यात्मिक मोड भनेको वि.सं. २०७३ साल जेठ ७ गते श्रीमद्भागवताचार्य श्री प्रह्लादराज शास्त्रीबाट श्रीकृष्ण प्रणामी धर्ममा दीक्षित हुनु हो ।

दीक्षापछि धर्मलाई अझ गहिराइबाट बुझ्ने अवसर पाएँ । मेरो बुझाइमा धर्म भनेको बाहिरी कर्म मात्र होइन । धर्मले मानिसको सोच, व्यवहार, संस्कार र समाजप्रतिको जिम्मेवारीलाई पनि मार्गदर्शन गर्नुपर्छ । त्यसैले मेरो लागि धर्मसँग जोडिनु भनेको आफू असल बन्ने प्रयास गर्नु, अरूको हित सोच्नु र समाजका लागि केही योगदान गर्ने प्रयास गर्नु हो । 

३. धर्मप्रतिको आस्थाबाट युवा परिषद्को संगठनात्मक यात्रामा कसरी जोडिनुभयो?

धर्मप्रतिको आस्थालाई व्यवहारमा उतार्नुपर्छ भन्ने सोचले मलाई युवा परिषद्सँग जोडिन प्रेरित ग¥यो । वि.सं. २०७८ साल साउन ३० गते ढुंखर्क प्रारम्भिक समितिको अध्यक्षको जिम्मेवारीबाट मेरो संगठनात्मक यात्रा सुरु भयो । त्यसपछि २०७८ साल भदौ ५ गते जिल्ला सदस्यको जिम्मेवारीमा रहेर काम गर्ने अवसर पाएँ । संगठनमा काम गर्दै जाँदा नेतृत्व भनेको आदेश दिने कुरा मात्र होइन, सबैलाई साथ लिएर अघि बढ्ने कला रहेछ भन्ने बुझ्दै गएँ । कार्यक्रम सञ्चालन, समन्वय, स्वयंसेवा, युवालाई परिचालन गर्ने र समुदायसँग जोडिने धेरै कुरा सिक्ने अवसर पाएँ ।

४. त्यसपछि जिल्ला सचिवसम्म आइपुग्दा तपाईंले आफ्नो यात्रालाई कसरी मूल्यांकन गर्नुहुन्छ?

२०७८ सालमा प्रारम्भिक समितिको अध्यक्षबाट सुरु भएको यात्रा २०८१ सालमा जिल्ला सचिवको जिम्मेवारीसम्म आइपुग्नु मेरा लागि ठूलो अवसर हो । वि.सं. २०८१ साल साउन २६ गते सम्पन्न ११औँ जिल्ला अधिवेशनबाट निर्विरोध सचिवको जिम्मेवारी पाउँदा खुशीसँगै जिम्मेवारी पनि बढेको महसुस भयो । यो मेरो व्यक्तिगत उपलब्धि मात्र होइन । अग्रजहरूको मार्गदर्शन, सहकर्मीहरूको साथ, संगठनप्रतिको विश्वास र युवाहरूको मायाको परिणाम हो । त्यसैले मैले सचिवको पदलाई सम्मानभन्दा बढी सेवाको जिम्मेवारीका रूपमा लिएको छु ।

५. जिल्ला सचिवका रूपमा तपाईंको मुख्य जिम्मेवारी र युवालाई जोड्ने प्राथमिकता के हो?

सचिवको मुख्य जिम्मेवारी संगठनका गतिविधिलाई व्यवस्थित बनाउनु, विभिन्न प्रारम्भिक समितिसँग समन्वय गर्नु, कार्यक्रमको योजना तथा व्यवस्थापनमा सहयोग गर्नु र सक्रिय बनाउनु हो । तर मेरो विशेष प्राथमिकता भनेको युवालाई केवल कार्यक्रममा सहभागी गराउने होइन, उनीहरूलाई जिम्मेवारी र नेतृत्वको अवसर दिनु हो । आजको युवासँग ऊर्जा छ, प्रविधिको ज्ञान छ, सिर्जनशीलता छ । सही दिशा र अवसर पाए उनीहरूले धार्मिक संस्था मात्र होइन, समाज र राष्ट्र निर्माणमा समेत महत्वपूर्ण भूमिका खेल्न सक्छन् ।

६. ढुंखर्कमा सम्पन्न धार्मिक कार्यक्रममा महाराजश्रीको आगमनदेखि कलश अनावरणसम्मको अनुभव कस्तो रह्यो ?

ढुंखर्कमा २०८२ साल चैत २७ गतेदेखि २०८३ साल बैशाख ३ गतेसम्म सम्पन्न भएको धार्मिक, कार्यक्रम मेरा लागि अत्यन्तै महत्वपूर्ण र अविस्मरणीय रह्यो । विशेषगरी वर्तमान सत्गुरु स्वरूप जगद्गुरु आचार्य श्री कृष्णमणि महाराजज्यूको पावन आगमन र उहाँको करकमलबाट सम्पन्न कलश अनावरण कार्यक्रम हामी सबैका लागि गौरवपूर्ण क्षण बन्यो । महाराजश्रीको स्वागत, अतिथि सत्कार, कार्यक्रमस्थल व्यवस्थापन, प्रचारप्रसार, स्वयंसेवक परिचालन तथा आवश्यक समन्वयमा आफ्नो जिम्मेवारी अनुसार सक्रिय हुने अवसर पाएँ । ठूलो धार्मिक कार्यक्रम सफल बनाउन श्रद्धा र आस्थासँगै व्यवस्थापन, अनुशासन र सामूहिक सेवाभाव आवश्यक हुन्छ । त्यस क्रममा काभ्रेका युवाहरूले देखाएको उत्साह र सेवाभाव निकै प्रेरणादायी रह्यो ।

महाराजश्रीको आगमनले हामीलाई आध्यात्मिक ऊर्जा मात्र दिएन, युवाहरूले धर्म र सेवाको क्षेत्रमा अझ जिम्मेवार भएर काम गर्नुपर्छ भन्ने प्रेरणा पनि दिएको छ ।

७. धार्मिक कार्यक्रमसँगै आयोजना गरिएको रक्तदानलाई तपाईंले धर्म र मानव सेवासँग कसरी जोड्नुहुन्छ?

मेरो बुझाइमा धर्म पूजा र अनुष्ठानमा मात्र सीमित हुनु हुँदैन। धर्मको वास्तविक भावना मानव सेवा र परोपकारमा पनि देखिनुपर्छ । यही भावनाका साथ धार्मिक कार्यक्रमको अवसरमा रक्तदान कार्यक्रम आयोजना गरिएको थियो । रक्तदान आफैँमा जीवन बचाउने महान् सेवा हो ।

कार्यक्रम सफल बनाउन धार्मिक तथा सामाजिक व्यक्तित्व मेरा आदरणीय श्री मछिन्द्रकुमार लामाज्यूको महत्वपूर्ण प्रेरणा, साथ र सहयोग प्राप्त भयो। उहाँको सेवाभाव र प्रोत्साहनले मलाई थप हौसला प्रदान ग¥यो । मलाई लाग्छ, युवाहरूलाई धर्मसँग जोड्ने सबैभन्दा प्रभावकारी माध्यममध्ये सेवा पनि एक हो । जब युवाले आफ्नो रगत दिएर कसैको जीवन बचाउन सक्छ, त्यहाँ धर्मको मानवीय पक्ष प्रत्यक्ष रूपमा अनुभूति हुन्छ ।

८. कहिलेकाहीँ अग्रजबाट अपेक्षित सहयोग नपाएको, हेपिएको वा कार्यक्रम सञ्चालन गर्न कठिन परिस्थिति सिर्जना भएको अनुभव पनि हुन्छ । तपाईंले त्यस्ता परिस्थितिलाई कसरी समन्वय गर्नुभयो ?

संगठनमा काम गर्दा सबैको सोच, अनुभव र कार्यशैली एउटै हुन्छ भन्ने हुँदैन । कहिलेकाहीँ आफूले अपेक्षा गरेजस्तो सहयोग नपाएको, आफ्नो भूमिकालाई कम आँकिएको वा कार्यक्रम सञ्चालनमा विभिन्न कठिनाइ आएको अनुभव पनि हुन्छ। तर मैले त्यस्ता परिस्थितिलाई व्यक्तिगत रूपमा लिएर विवाद बढाउनेभन्दा समन्वय, धैर्य र संवादलाई प्राथमिकता दिएको छु । 

अग्रजहरूलाई म सधैँ अनुभवको स्रोतका रूपमा हेर्छु । उहाँहरूसँग असहमति हुन सक्छ, तर सम्मानमा कमी हुनु हुँदैन भन्ने मेरो मान्यता छ । आफूलाई चित्त नबुझेका विषय पनि व्यक्तिगत आरोप–प्रत्यारोप नगरी सम्बन्धित व्यक्तिसँग बसेर छलफल गर्ने प्रयास गरेको छु । कतिपय अवस्थामा कार्यक्रम गर्न कठिनाइ आउँदा ‘किन सहयोग भएन?’ भनेर गुनासो गर्नुको सट्टा ‘अब कसरी समाधान निकाल्ने?’ भन्ने सोच राखेर युवाहरूलाई परिचालन गरेको छु । उपलब्ध स्रोत, जनशक्ति र समयअनुसार जिम्मेवारी बाँडेर कार्यक्रम अघि बढाउने प्रयास गरेको छु ।

मलाई लाग्छ, संगठनमा चुनौती आउनु सामान्य हो । चुनौतीले नेतृत्वको परीक्षा लिन्छ । सजिलो अवस्थामा सबैले काम गर्न सक्छन्, तर कठिन अवस्थामा पनि जसले संयमित भएर सबैलाई साथमा लिएर अघि बढ्न सक्छ, उसले नतिजा प्राप्त गर्न सक्दछ । अग्रजको अनुभव र युवाको ऊर्जा एक–अर्काका प्रतिस्पर्धी होइनन्, एक–अर्काका पूरक हुन् । त्यसैले अग्रजको अनुभव र युवाको उत्साहलाई जोडेर अघि बढ्नुपर्छ भन्ने मेरो विश्वास छ । यदि कहिलेकाहीँ कसैले हेपेको महसुस भयो भने त्यसको जवाफ रिस वा विवादबाट होइन, आफ्नो काम, निरन्तरता र परिणामबाट दिनुपर्छ । आज कसैले कम आँके पनि भोलि आफ्नो कामले विश्वास जित्न सकिन्छ ।

९. तपाईंले आफ्नो व्यक्तित्व र अहिलेसम्मको यात्रालाई आफैँले कसरी मूल्यांकन गर्नुहुन्छ?

म आफूलाई कुनै ठूलो व्यक्तित्व वा पूर्ण भएको व्यक्ति भनेर हेर्दिनँ । म अझै सिक्दै, बुझ्दै र आफूलाई सुधार्दै अघि बढिरहेको एउटा साधारण युवा हुँ । मेरो लागि अहिलेसम्मको यात्रा उपलब्धिभन्दा पनि सिकाइको यात्रा हो ।

मबाट पनि गल्ती हुन सक्छन् । त्यसैले आलोचनालाई नकारात्मक रूपमा होइन, आफूलाई सुधार्ने अवसरका रूपमा लिनुपर्छ भन्ने मेरो मान्यता छ । अग्रजबाट सिक्ने, सहकर्मीको सुझाव स्वीकार गर्ने र नयाँ पुस्ताको विचारलाई सम्मान गर्ने प्रयास गर्छु । धर्मको क्षेत्रमा लागेपछि आफूलाई अरूभन्दा माथि राख्ने होइन, आफ्नो व्यवहारले धर्मको मूल्य देखाउन सक्नुपर्छ भन्ने कुरालाई मैले महत्वपूर्ण ठानेको छु ।

आज म जहाँ छु, त्यो मेरो मात्र प्रयासले सम्भव भएको होइन । परिवारको संस्कार, गुरुजनको आशीर्वाद, अग्रजहरूको मार्गदर्शन, सहकर्मीहरूको साथ र युवाहरूको विश्वासले यहाँसम्म ल्याएको हो । त्यसैले म आफूलाई ‘नेता’ भन्दा पनि सेवकको भूमिकामा हेर्न चाहन्छु । पद आज छ, भोलि नहुन सक्छ; तर आफूले गरेको राम्रो काम र समाजका लागि दिएको योगदान भने सधैँ सम्झनामा रहन्छ ।

आगामी दिनमा पनि आफूलाई अझ अनुशासित, जिम्मेवार, अध्ययनशील र सेवामुखी बनाउँदै लैजान चाहन्छु । मेरो लागि नेतृत्वको अन्तिम लक्ष्य अगाडि देखिनु होइन, आफूभन्दा पछाडिको पुस्तालाई अगाडि ल्याउनु हो ।

१०. आजको डिजिटल पुस्तालाई श्रीकृष्ण प्रणामी धर्मसँग जोड्न के गर्नुपर्छ?

आजको पुस्ता प्रविधिसँग निकै नजिक छ । त्यसैले युवालाई धर्मसँग जोड्न आधुनिक सञ्चारमाध्यमको सही प्रयोग गर्नुपर्छ । सामाजिक सञ्जालमार्फत गुरुजनका सन्देश, धार्मिक ज्ञान, सत्संग, सकारात्मक विचार र सेवाका गतिविधि युवामाझ पु¥याउन सकिन्छ । तर युवालाई केवल उपदेश दिएर मात्र धर्मसँग जोड्न सकिँदैन। उनीहरूको प्रश्न सुन्नुपर्छ, जिज्ञासालाई सम्मान गर्नुपर्छ र धर्मलाई व्यवहार तथा सेवासँग जोडेर अनुभव गराउनुपर्छ । आजको युवाले ‘किन?’ भनेर प्रश्न गर्छ । त्यसैले हामीले पनि ‘किन’को अर्थपूर्ण उत्तर दिन सक्ने गरी धर्म र आध्यात्मिकताको ज्ञानलाई सरल, व्यावहारिक र समयअनुकूल ढंगले प्रस्तुत गर्नुपर्छ ।

११. आगामी दिनमा युवा परिषद्को कस्तो भूमिका देख्न चाहनुहुन्छ?

आगामी दिनमा युवा परिषद् अझ सेवामुखी, प्रविधिमैत्री, अनुशासित र नेतृत्व विकासमा केन्द्रित हुनुपर्छ भन्ने मेरो धारणा छ । काभ्रेका विभिन्न क्षेत्रमा रहेका युवालाई एउटै उद्देश्य र सेवाभावमा जोड्दै अघि बढ्नुपर्छ । धार्मिक जागरणसँगै सामाजिक उत्तरदायित्वलाई पनि उत्तिकै प्राथमिकता दिनुपर्छ । हामीले युवालाई ‘भविष्यका नेता’ भनेर मात्र छोड्नु हुँदैन । आजैदेखि नेतृत्व गर्ने अवसर दिनुपर्छ । त्यसो भयो भने भोलिको नेतृत्व अझ सक्षम र जिम्मेवार बन्न सक्छ ।

१२. अहिलेको समाजमा धर्म कुन दिशातर्फ गइरहेको छ ? धर्मका नेतृत्वकर्ता तथा कथाकारहरूबीच देखिने मतभेद, गुटबन्दी वा विखण्डनलाई तपाईंले कसरी हेर्नुभएको छ ?

मेरो विचारमा अहिले धर्मप्रतिको आस्था घटेको भन्दा पनि धर्मलाई बुझ्ने र प्रस्तुत गर्ने तरिकामा परिवर्तन आवश्यक भएको अवस्था हो । आज मानिसमा आध्यात्मिक ज्ञानप्रतिको खोजी छ, तर त्यसलाई सही दिशा र व्यवहारसँग जोड्न सक्नुपर्छ । 

धर्मको मूल उद्देश्य मानिसलाई जोड्नु, सदाचार सिकाउनु, प्रेम, करुणा, सत्य र सेवाको भावना विकास गर्नु हो। त्यसैले धर्मको नाममा विभाजन, व्यक्तिगत स्वार्थ, गुटबन्दी वा एक–अर्कालाई कमजोर बनाउने प्रवृत्ति बढ्नु दुःखद विषय हो । 

विशेषगरी धार्मिक नेतृत्वकर्ता, कथाकार वा गुरुजन समाजका लागि प्रेरणाको स्रोत हुनुहुन्छ । उहाँहरूबाट आउने शब्द र व्यवहारलाई श्रद्धालु तथा युवाहरूले नजिकबाट हेर्ने गर्छन् । त्यसैले नेतृत्व गर्ने व्यक्तिहरूले व्यक्तिभन्दा विचार, प्रतिष्ठाभन्दा धर्म र प्रतिस्पर्धाभन्दा सहकार्यलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ । 

मतभिन्नता हुनु स्वाभाविक हो । फरक विचारलाई पनि सम्मान गर्न सकिन्छ । तर मतभिन्नता विखण्डनको कारण बन्नु हुँदैन । हामीले ‘म सही, अरू गलत’ भन्ने सोचभन्दा माथि उठेर ‘हामी सबैको साझा उद्देश्य धर्म, समाज र मानव सेवा हो’ भन्ने भावनालाई बलियो बनाउनुपर्छ ।

आज विशेषगरी युवाहरूले धार्मिक क्षेत्रमा देखिने विवाद र विभाजनलाई हेरेर निराश नहुनुहोस् । धर्म व्यक्तिको व्यवहार, चरित्र र सेवाबाट चिनिन्छ । त्यसैले कसैको विवादभन्दा धर्मको मूल सन्देशलाई हेर्नुपर्छ ।

मेरो बुझाइमा अब धार्मिक नेतृत्वले नयाँ पुस्तालाई जोड्ने, आपसी सम्मान बढाउने र सेवा अभियानलाई प्राथमिकता दिने समय आएको छ । धर्मको शक्ति एकतामा हुन्छ, विखण्डनमा होइन । नेतृत्वको मूल्य अनुयायीको संख्या वा प्रभावले मात्र होइन, उसले समाजलाई कति जोड्यो भन्ने कुराले पनि निर्धारण गर्छ । त्यसैले आजको आवश्यकता धर्मभित्र प्रतिस्पर्धा होइन, सहकार्य; विभाजन होइन, एकता; प्रचार मात्र होइन, व्यवहार र सेवा हो ।

१३. अन्त्यमा काभ्रेका युवाहरूलाई तपाईंको सन्देश के छ ?

अन्त्यमा, मेरो महत्वपूर्ण संवादका तपाईँप्रति हार्दिक धन्यवाद तथा आभार व्यक्त गर्दछु । मेरो व्यक्तिगत जीवन, धार्मिक आस्था, संगठनात्मक यात्रा, युवा नेतृत्व, सामाजिक सेवा तथा आगामी योजनाका विषयमा आफ्ना विचार राख्ने अवसर प्रदान गर्नुभएकोमा काभ्रेपोष्ट साप्ताहिक परिवारप्रति विशेष आभार व्यक्त गर्न चाहान्छु । काभ्रेका सम्पूर्ण युवाहरूलाई मेरो आग्रह छ—धर्मसँग जोडिनुहोस्, संस्कारसँग जोडिनुहोस्, सेवासँग जोडिनुहोस् र आफ्नो क्षमतालाई समाजका लागि प्रयोग गर्नुहोस् । धर्मलाई केवल मन्दिरभित्र खोज्ने होइन, आफ्नो व्यवहारमा देखाऔँ । कसैको दुःखमा सहयोग गरौँ, रक्तदान गरौँ, शिक्षा र स्वास्थ्यका क्षेत्रमा योगदान गरौँ, वातावरण जोगाऔँ र समाजमा सकारात्मक परिवर्तन ल्याउने अभियानमा सहभागी बनौँ । मेरो जीवन यात्रामा मैले एउटा कुरा सिकेको छु—सेवा गर्न चाहने व्यक्तिका लागि सानो–ठूलो पद हुँदैन, हरेक जिम्मेवारी ठूलो अवसर हो ।

आगामी दिनमा पनि श्री राजश्यामाजीको मेहर, गुरुजनको आशीर्वाद र अग्रजहरूको मार्गदर्शनमा धर्म, समाज र मानव सेवाका क्षेत्रमा निरन्तर समर्पित भएर काम गर्ने प्रतिबद्धता व्यक्त गर्दछु । अन्त्यमा युवाहरूलाई यही भन्न चाहन्छु— “आस्था राखौँ, संस्कार जोगाऔँ, ज्ञान सिकौँ, सेवा गरौँ र परिवर्तनको सुरुवात आफैँबाट गरौँ ।”