बोन संस्कारमा खेप्पा ह्सुङ छ्योइबा, गोठे पूजा र बालीनाली संरक्षण - फुर्साङ तामाङ(मोक्तान)

तामाङ समुदायको प्राचीन बोन संस्कार प्रकृति, मानवजीवन, पशुपालन र कृषि प्रणालीसँग गहिरो रूपमा जोडिएको छ। पुर्खादेखि चलिआएका यस्ता धार्मिक तथा सांस्कृतिक परम्पराहरू आज पनि विभिन्न स्थानमा फरक–फरक विधि र मान्यताअनुसार प्रचलनमा रहेका छन्। स्थानीय बोन्बो, लाबोन, धामी तथा झाँक्रीहरूका भनाइअनुसार खेप्पा ह्सुङ छ्योइबा पूजा, गोठे पूजा र बालीनाली संरक्षणसम्बन्धी परम्पराहरू यसका महत्त्वपूर्ण उदाहरण हुन्।

१. खेप्पा ह्सुङ छ्योइबा पूजा

तामाङ बोन संस्कारअनुसार प्राचीन कालदेखि गुरुचनलाई पृथ्वीलोकको सृष्टि तथा नेतृत्वसँग सम्बन्धित प्रमुख गुरुका रूपमा मानिँदै आएको विश्वास पाइन्छ। त्यसैगरी, गडुल वा शुक्रगुरुलाई आकाश तथा देवलोकबाट सम्पूर्ण प्राणी र मानवजातिको संरक्षण गर्ने, वर्षा गराउने तथा बालीनालीका लागि अनुकूल वातावरण निर्माण गर्ने शक्तिशाली देवताका रूपमा पुकार्ने परम्परा रहेको बताइन्छ।

मानवजाति तथा सम्पूर्ण प्राणीको कल्याण, घरपरिवारमा सुखशान्ति र खेतीपातीका लागि समयमै पर्याप्त वर्षा होस् भन्ने कामनासहित यो पूजा गरिन्छ। परम्परागत मान्यताअनुसार प्रत्येक वर्ष वैशाख पूर्णिमाको एक दिनअघि धिम शिल्बा अर्थात् घर शुद्धीकरण गर्ने र पूर्णिमाको बिहान गुरुचन अथवा शुक्रगुरुको पूजा तथा पुकार गर्ने चलन रहेको छ। यसरी गरिने पूजालाई खेप्पा ह्सुङ छ्योइबा भनिन्छ।

समयक्रममा कतिपय स्थानमा यस पूजालाई म्हेनिङ अर्थात् दसैँका अवसरमा गर्ने प्रचलन पनि पाइन्छ। यद्यपि, स्थानअनुसार पूजा गर्ने समय र विधिमा एकरूपता छैन। यसले तामाङ बोन संस्कारमा स्थानीय धार्मिक विश्वास र मौखिक परम्पराको महत्त्वलाई दर्शाउँछ।

२. गोठे पूजा

गोठे पूजा तामाङ समुदायमा पशुधनको संरक्षणसँग सम्बन्धित परम्परागत धार्मिक संस्कार हो। विगतमा घरबाट केही टाढा लेक वा बेँसीमा गाई, गोरु तथा बाख्रा राख्न छुट्टै गोठ बनाउने चलन थियो। घरबाट टाढा पशु राख्दा गोठमै मलमूत्र सङ्कलन हुने र घरबाट मलमूत्र बोकेर खेतबारीमा लैजानुपर्ने झन्झट कम हुने व्यावहारिक पक्ष पनि यससँग जोडिएको थियो।

गोठमा रहेका पशुहरूलाई बाघ, स्याललगायतका वन्यजन्तुबाट जोगाउन, रोगव्याधिबाट सुरक्षित राख्न तथा पशुधनको कल्याणका लागि सम्बन्धित स्थानका देवीदेवता अर्थात् ज्योहो–ज्योमोसमक्ष भाकल गर्ने परम्परा रहेको बताइन्छ।

यसरी गोठ बनाइएको स्थानमा पशुधनको संरक्षण र सुरक्षाको कामना गर्दै वर्षमा एकपटक, विशेषगरी वैशाख पूर्णिमाका दिन पूजा गर्ने चलनलाई गोठे पूजा भनिन्छ।

खेप्पा ह्सुङ छ्योइबा पूजा र गोठे पूजा दुवै बोन संस्कारसँग सम्बन्धित भए पनि तिनका उद्देश्य र धार्मिक सन्दर्भ फरक छन्। खेप्पा ह्सुङ छ्योइबा गुरुचन वा शुक्रगुरुसँग सम्बन्धित विश्वास तथा समग्र कल्याणको कामनासँग जोडिन्छ भने गोठे पूजा पशुधनको संरक्षण र सम्बन्धित स्थानका ज्योहो–ज्योमोको आराधनामा केन्द्रित हुन्छ। त्यसैले स्थानीय परम्पराअनुसार गोठे पूजालाई खेप्पा ह्सुङ छ्योइबाभन्दा फरक, छुट्टै संस्कारका रूपमा बुझ्नुपर्ने मान्यता रहेको छ।

३. बालीनाली संरक्षण र भ्हु/ह्वारी च्याबा ह्बो

तामाङ समुदायको परम्परागत कृषि जीवनमा बालीनालीको संरक्षणका लागि पनि छुट्टै धार्मिक तथा सांस्कृतिक अभ्यास रहेको पाइन्छ। बाली लगाएदेखि नै किरा, फट्याङ्ग्रा, चराचुरुङ्गी तथा वन्यजन्तुबाट क्षति नहोस् र खेती राम्रोसँग सप्रियोस् भन्ने कामनासहित गाउँका सिमेभूमे देवीदेवता अर्थात् ज्योहो–ज्योमोसमक्ष छुट्टै भाकल गर्ने चलन रहेको छ।

खेतबारी तथा बालीनालीको हेरचाह र संरक्षणसँग सम्बन्धित जिम्मेवारी वा त्यसबापत छुट्याइने भागलाई स्थानीय परम्परामा भ्हु/ह्वारी च्याबा ह्बो अर्थात् गोठालो भाग भन्ने गरिएको बताइन्छ। यो अभ्यास पशुधनको संरक्षणका लागि गरिने गोठे पूजाभन्दा फरक प्रकृतिको हो। यसले कृषि उत्पादन, खेतबारीको सुरक्षा र स्थानीय देवीदेवताप्रतिको आस्थालाई महत्त्व दिएको देखाउँछ।

स्थानीय बोन्बो, लाबोन, धामी तथा झाँक्रीहरूबाट प्राप्त जानकारीअनुसार बालीनाली संरक्षण र खेतबारीसँग सम्बन्धित यो परम्परा बोन संस्कारमा अझै जीवित रहेको छ। यसले तामाङ समुदायको धार्मिक विश्वास र कृषि जीवनबीचको सम्बन्धलाई पुस्तौँदेखि निरन्तरता दिँदै आएको देखाउँछ।

४. जीवित बोन संस्कारको संरक्षण आवश्यक

खेप्पा ह्सुङ छ्योइबा पूजा, गोठे पूजा र बालीनाली संरक्षणसम्बन्धी परम्पराहरूलाई छुट्टाछुट्टै अध्ययन गर्दा तामाङ बोन संस्कारको विविधता र मौलिकता बुझ्न सकिन्छ। यी संस्कारहरू केवल धार्मिक अनुष्ठान मात्र नभई पुर्खाको ज्ञान, प्रकृतिसँगको सम्बन्ध, पशुधनको सुरक्षा र कृषि जीवनसँग जोडिएका महत्त्वपूर्ण सांस्कृतिक सम्पदा पनि हुन्।

यी परम्पराहरूको नाम, पूजा विधि, तिथि र अर्थ स्थानअनुसार फरक हुन सक्ने भएकाले स्थानीय बोन्बो, लाबोन, धामी, झाँक्री तथा ज्येष्ठ नागरिकहरूबाट प्राप्त मौखिक जानकारीलाई व्यवस्थित रूपमा अभिलेखीकरण गर्नु आवश्यक छ। यसो गर्न सकेमा पुस्तौँदेखि हस्तान्तरण हुँदै आएका मौलिक ज्ञान, विश्वास र संस्कारहरूलाई भावी पुस्तासम्म पुर्‍याउन सकिन्छ।

समग्रमा, तामाङ बोन संस्कारमा प्रचलित खेप्पा ह्सुङ छ्योइबा, गोठे पूजा र बालीनाली संरक्षणसम्बन्धी परम्पराहरूले मानव, पशुपन्छी, प्रकृति र कृषि जीवनबीचको अन्योन्याश्रित सम्बन्धलाई उजागर गर्छन्। यी जीवित सांस्कृतिक अभ्यासहरूको अध्ययन, संरक्षण र पुस्तान्तरणले तामाङ समुदायको मौलिक धार्मिक तथा सांस्कृतिक पहिचानलाई निरन्तरता दिन महत्त्वपूर्ण योगदान पुर्‍याउन सक्छ।